NGƯỜI VIỄN ĐÔNG

Nơi chia sẻ và lưu giữ các bài viết của Nam Nguyen

ANDREY SAKHAROV-1: KẺ CHỐNG ĐỐI CHÍNH QUYỀN VĨ ĐẠI



Thế kỷ 20 Liên Xô có hàng loạt nhà khoa học đỉnh cao, nhưng nếu chỉ được gọi tên một người có ảnh hưởng lớn nhất, chắc sẽ rất nhiều người gọi lên tên của Andrey Sakharov!

Sinh năm 1921, là con trai một thày giáo vật lý tại Moscow, Andrey tự học ở nhà với mẹ cho đến năm lớp 7 mới bắt đầu tới trường. Anh học toán rất khá nhưng cứ tìm ra đáp số theo các cách riêng của mình, gần như là bằng trực giác! Lúc nào cũng có đáp số đúng, nhưng không thể trình bày ngọn ngành như trong đáp án, anh rất chật vật để giải thích được phương pháp của mình! Anh cảm thấy logic kiểu 1+1=2 chưa phải là tiên quyết, mà ở môi trường vật lý, các phương trình có tính chính xác chỉ tương đối thôi, đó mới giống cách suy nghĩ của anh! Vì thế anh cứ nằng nặc xin chuyển từ nhóm chuyên toán của dự bị MGU sang nhóm chuyên lý, ở đây anh mới thấy đúng là môi trường hợp với mình nhất! Và quả nhiên sau này anh phát huy tối đa kỹ năng thiên bẩm này, khi nghiên cứu vật lý nguyên tử, ít nhất ở thời của ông, các phương trình không chính xác đến tuyệt đối mà quan trọng nhất là linh cảm...

Lúc chiến tranh chống Đức nổ ra, chàng sinh viên MGU muốn vào quân đội nhưng vì sức khỏe yếu, anh được phân công làm việc ở một nhà máy đạn dược. 21 tuổi tốt nghiệp xuất sắc MGU, 26 tuổi bảo vệ luận án phó tiến sỹ vật lý, 32 tuổi trở thành giáo sư toán-lý và ngay lập tức trở thành viện sỹ chính thức của Viện hàn lâm khoa học CCCP-con đường khoa học của Sakharov rộng mở vô cùng. Có 2 lý do cho sự thăng tiến chóng mặt đó:

-ông là một tài năng quý hiếm! Hãy nghe giáo sư vật lý nổi tiếng, sau này cũng đoạt giải Nobel vật lý Igor Tamm kể về chàng trai này: “Tamm và giáo sư Leontovich cùng chấm thi vấn đáp với chàng sinh viên Andrey Sakharov, bộ môn “lý thuyết tương đối của Anhxtanh”. Hai ông nghe chàng trai trả lời khá kỹ lưỡng, rồi quyết định cho 3 điểm (điểm trung bình), vì anh ta nói chẳng giống gì trong đáp án cả. Đến tối hai giáo sư điện thoại lại với nhau, và cùng kết luận l�� chàng trai đã nói đúng cả, chính ra là họ mới đáng bị ăn điểm trung bình. Sau đó không lâu Sakharov được nhận vào học riêng với thày Tamm”. Mới tốt nghiệp xong, ông đã có hàng loạt phát hiện quan trọng trong vật lý.

-tuy vậy việc ông trở thành viện sỹ hàn lâm chính thức (không qua danh hiệu viện sỹ thông tấn!) trẻ thứ 2 trong lịch sử có thêm nguyên nhân nữa, cũng rất quan trọng! Đó là Sakharov là người Nga thuần chủng, trong khi đó trong khoa học, nhất là khoa học cơ bản, có quá nhiều nhà bác học gốc Do thái. Do đó chính quyền bằng mọi cách đưa ông lên để trở thành một điển hình mẫu mực của nhà khoa học Liên Xô! Khó mà kể hết các giải thưởng khoa học xô viết ông đã nhận (3 lần anh hùng lao động toàn liên bang...).

Sakharov là “cha đẻ của bom hydro xô viết”-ông làm việc từ năm 1948 đến 1967 trong lĩnh vực chế tạo vũ khí hủy diệt-bom khinh khí. Nhưng bắt đầu từ đây, vì quá hiểu hơn ai hết sức tàn phá thảm khốc của vũ khí hủy diệt, cũng như với tính cách độc lập suy nghĩ đến mức cực đoan, người “anh hùng dân tộc” này bắt đầu một cuộc đấu tranh không khoan nhượng với những người vừa mới hôm qua còn tung hô ông, để đòi hỏi giải trừ quân bị và đảm bảo quyền tự do của con người ở Liên bang Xô viết! Hơn 20 năm ròng rã, ông trở thành “kẻ chống đối vĩ đại”, thành lá cờ đầu trong phong trào đòi nhân quyền tại CCCP!
Đầu tiên nhà khoa học trẻ Sakharov cùng ký tên chống lại học thuyết giả khoa học của tay viện sỹ Lysenko. Cuối những năm 50, hai nhà vật lý nhiệt hạch là Kurchatov và Sakharov cùng phản đối mọi hình thức thử hạt nhân-đó chính là cuộc đua vũ trang, theo họ sẽ làm các quốc gia suy yếu về kinh tế và leo thang về chiến tranh. Chính ông đã đề nghị không chạy đua theo Mỹ về vũ trang, mà chỉ cần đặt dọc theo hải giới nước Mỹ (cả Thái Bình Dương lẫn Đại Tây Dương!?) hàng loạt đầu đạn hạt nhân cực mạnh 100 Megaton, thế là thừa đủ (tức là chỉ đầu tư đến mức ấy thôi, đủ để triệt hạ nước Mỹ khi cần thiết, còn kệ Mỹ vũ trang tiếp thế nào cũng mặc!). Sau đó cuộc cãi nhau giữa ông và Khrushev trong thời gian thử vũ khí hạt nhân ở Đất Nhỏ đã đi vào sử sách...

1967-1968 ông đã lên tiếng bênh vực những tù nhân chính trị bị đàn áp vô lương tâm, và khi các bài báo của ông xuất hiện nhiều ở báo chí nước ngoài, thì ông bị “cấm cửa” ở mọi cơ quan liên quan đến vũ khí bí mật, sau đó bị đuổi khỏi viện, được giao một chức quèn với mức lương thấp nhất có thể cho một viện sỹ hàn lâm. Nhưng giai đoạn 1967-1970 cũng là giai đoạn ông có nhiều công trình khoa học để đời nhất-15 đề tài-như: về sự không đối xứng barion của vũ trụ và tiên đoán về sự phân rã của proton (ông tự đánh giá đây là công trình đáng giá nhất của mình, ảnh hưởng đến thế giới quan của các nhà vật lý hàng chục năm sau), về các hình mẫu vũ trụ, về các mezon và barion, liên hệ giữa lực hút và lượng tử chân không...

KGB càng đe dọa thì ông càng công khai chống đối: ông liên tục tổ chức họp báo trước các nhà báo “tư bản” tại Liên Xô. Đồng thời ông đấu tranh chính trị không khoan nhượng theo rất nhiều chủ đề: bảo vệ những tù nhân chính trị bị đàn áp, đảm bảo quyền con người, cảnh báo về tàn phá môi trường (đề tài rất mới vào thời điểm đó), đòi hỏi bỏ án tử hình, chống lại việc chữa trị bắt buộc những người bất đồng chính kiến trong các trại thần kinh... Ông trở thành nhà đấu tranh vì nhân quyền nổi tiếng nhất Liên xô. Năm 1972 sau nhiều lần bị xử kiểu “đấu tố” cùng với nhiều “kẻ chống đối” khác, ông đã làm quen với Elena Bonner-một người hoạt động nhân quyền không khoan nhượng, bà đã thành người vợ thứ hai của ông. Chính bà (với cả bố lẫn mẹ đều là cán bộ cách mạng cao cấp rồi bị xử tử bởi chính chính quyền xô viết, sau lại được minh oan) đã xin ra khỏi đảng để rộng đường đấu tranh, và bà đã là động lực để Sakharov bớt chú trọng đến khoa học, mà tập trung toàn lực vào “phong trào phản kháng”. Năm 1974 ông đã viết rất nhiều về một hệ thống thông tin toàn cầu sẽ thay thế được truyền hình và mở ra rất nhiều cơ hội mới cho nhân loại-đó chính là internet ngày nay (nhưng ông dự đoán sai về thời điểm xuất hiện internet-khoảng năm 2020!!). Ông là thành viên danh dự của rất nhiều Viện hàn lâm quốc tế!

Năm 1975 ông viết tác phẩm “Về đất nước và thế giới”-và ngay trong năm đó ông được trao giải Nobel vì hòa bình-thực ra đây là phần thưởng quốc tế cho sự đấu tranh bền bỉ nhiều năm trời của ông! Ngay lập tức báo chí xô viết đăng rất nhiều bức thư tập thể phê phán ông, kêu gọi phải xử lý đích đáng! Ông đã ủy quyền để vợ Bonner đi Thụy Điển nhận giải thay (lần này thì không phải KGB ngăn cản gì ông, mà do ông nắm quá nhiều bí mật về vũ khí nên theo nguyên tắc bảo mật chưa được xuất ngoại). 1979-1980 sau khi ông công khai phản đối việc đưa quân đội xô viết vào Afganistan thì hai vợ chồng bị bắt và lưu đày không cần xét xử tới thành phố cấm Gorkiy. Hội đồng xô viết tối cao ra nghị quyết tước bỏ mọi huân huy chương, danh hiệu của ông, nhiều viện sỹ còn phát biểu công khai đòi tước của ông cái còn lại cuối cùng-danh hiệu viện sỹ khoa học (là thứ vĩnh cửu theo thời gian). 7 năm trời ông và vợ bị giam lỏng, đáng nhẽ tổng bí thư Andropov đã muốn thả ông rồi, nhưng chờ ông ra lời, ông bảo: “Andropov chờ đợi tôi phải viết đơn xin xỏ, nhưng vô ích thôi, tôi không có gì để mà ăn năn!”. Ông đã tiến hành 3 cuộc tuyệt thực phản kháng, lần lâu nhất đến 178 ngày (cũng phải nói rõ là trong 3 cuộc ấy ông tuyệt thực để tranh đấu cho bà vợ hai Bonner và họ hàng nhà vợ-ông yêu vợ như chính bản thân mình, còn người đời thì đồn đại “ông rất sợ bà vợ Do Thái này”... )! Những lúc ông tuyệt thực (ông bị bệnh tim bẩm sinh và những người như vậy khó thọ quá 50, tuy vậy ông không hề sợ chết!) thì ở nước ngoài có rất nhiều cuộc biểu tình đòi trả tự do cho ông...Trong hoàn cảnh khó khăn nhất đó, tuy là một nhà khoa học thuần túy, chính đức tin đã giúp ông rất nhiều: “Trong thâm tâm tôi không biết quan điểm của mình như thế nào, tôi không tin vào sự giáo điều, không thích bất cứ mẫu hình nhà thờ chính thống giáo nào...Nhưng tôi lại không thể tưởng tượng nổi một vũ trụ và cuộc sống con người lại không có một khởi đầu có ý nghĩa, thiếu một nguồn “hơi ấm tinh thần”, cái này nằm ngoài vật chất và các định luật của vật chất. Rất có thể, cảm nhận đó chính là tôn giáo!” ...

Sau perestroika một ngày đẹp trời có người đến lắp điện thoại và bảo ông: “chờ điện ngày mai nhé” (7 năm nay ông bà không được xử dụng điện thoại). Hóa ra Tổng bí thư mới nhậm chức Gorbachev gọi tới, giải thích là đi đày là hình phạt nhẹ nhất rồi, chứ Trung ương còn định khép ông vào những hình phạt nặng nền hơn nhiều, rồi cho phép ông về Moscow, cho phép vợ đi nước ngoài chữa bệnh tim, với điều kiện “Sakharov sẽ tập trung vào khoa học”-ông đã đồng ý nhưng vẫn “thòng” thêm một điều kiện: sẽ lên tiếng trong những “trường hợp đặc biệt”! 1988 lần đầu tiên ông được ra nước ngoài, đón tiếp ông lần ấy là những nguyên thủ hàng đầu của phía bên kia: Reagan, Bush, Mitterrand, Thatcher.

Tuy vậy ông vẫn không thể yên lặng, đến năm 1989 khi Liên xô bắt đầu có manh nha một số đổi mới, ông trở thành đại biểu nhân dân. Ông với uy tín khoa học và uy tín quốc tế lớn lao của mình đã tiến hành một cuộc chiến đơn độc tại những kỳ họp của Đại hội đại biểu nhân dân, những lần ông phát biểu đều bị la ó, huýt sao, phản đối của những kẻ xưng danh là đại biểu nhân dân nhưng lại phục vụ cho Trung ương. Đến nay rất nhiều người, trong đó có tác giả bài viết, vẫn không quên được cuộc phát biểu của ông tại Đại hội ngày 02/7/1989, sau khi ông già chậm chạp, tóc bạc phơ Sakharov lên phát biểu thì hàng loạt đại biểu trẻ xông lên diễn đàn bêu xấu ông, đòi ông phải chịu trách nhiệm về bài phỏng vấn của mình với báo Canada về vấn đề Afganistan. Hầu như cả gian đại hội đã đứng lên, hò hét, huýt sáo, đòi phải “xử” ông...Và từ đấy trở đi mỗi lần ông phát biểu đều bị sức ép đến như vậy, mà các cuộc họp đại hội này thường được truyền hình trực tiếp toàn quốc! Ông viện sỹ già đứng loay hoay trước micro định trình bày ý kiến của mình, kiên cường nhưng bất lực, còn ở dưới là hàng trăm bộ mặt hung dữ, hò hét vang trời...Tuy vậy ông vẫn trung thành với nguyên tắc xuyên suốt của mình: “Tôi ủng hộ sự đa nguyên của chính quyền, sự hòa hợp, nền kinh tế nhiều thành phần, “xã hội với bộ mặt người”, còn việc xã hội đó sẽ được gọi như thế nào thì tôi không mấy quan tâm!”.

Với bản tính kiên cường vốn có, ông không hề có ý định từ bỏ con đường đấu tranh của mình, đến 11/1989 ông vẫn trình được ra Đại hội đề cương Hiến pháp mới, nơi ông nêu lên rõ quyền công dân phải được bảo đảm, và mọi sắc dân đều có quyền tự quyết như một quốc gia (tức là nếu muốn thì có quyền xin ra khỏi Liên bang), đất nước sẽ được gọi là “Liên bang các nước Cộng hòa Xô viết Âu-Á