NGƯỜI VIỄN ĐÔNG

Nơi chia sẻ và lưu giữ các bài viết của Nam Nguyen

NÚI THIÊNG CỦA CẢ DÂN TỘC TRIỀU TIÊN (và thêm cả của Trung Của nữa!) - P.1

Lời nói đầu: nhân sự kiện lãnh đạo 2 miền của bán đảo Triều Tiên đang đàm phán hòa bình khá triển vọng tôi xin kể lại câu chuyện lan man của bản thân tôi hơn chục năm trước, khi đó tôi mới bắt đầu có khái niệm rõ ràng hơn về dân tộc này – một dân tộc cũng đầy vinh quang và cay đắng. Chỉ là một góc nhìn cá nhân, không đầy đủ và nhiều cảm tính...


-cung đường Ussuriysk mùa đông


Mùa đông năm ấy khá lạnh, tôi đang làm ăn ở vùng Viễn Đông (Nga) xa xôi thì vướng cái Tết của Trung Quốc, coi như cả tháng dân Tàu nghỉ, mà như thế công việc bên Nga cũng coi như “đóng băng” thế là đâm rảnh rỗi. Có chú đồng hương lấy vợ Nga gốc Triều (tại sao bảo là gốc Triều chứ không là gốc Hàn Quốc lúc đó tôi cũng chả rõ, nhưng tất cả người Việt ở đấy gọi thế!) rủ về “quê” chơi, đi săn bắn và thăm họ hàng, thế là lên đường. Có mấy anh em Việt Nam, thêm chú “tây” nhưng thực ra là anh vợ chú em kia, tức là cũng Nga gốc Triều nốt, đi cùng vừa lái xe vừa kể chuyện. Dọc đường chả biết nói chuyện gì, mấy trăm km hai bên toàn rừng với tuyết, thế là lấy chuyện “Triều Tiên” ra làm “đồ nhắm”, hóa ra mình biết về chuyện dân Triều này quá ít thật (ngay chú tây cũng bảo nó chả biết mấy, chủ yếu nghe đời trước kể lại thôi, còn trẻ mà!). Nó kể mà anh em Việt Nam cứ mắt tròn mắt dẹt nghe, à hóa ra là như vậy...


-những người gốc Triều đầu tiên có mặt tại Viễn Đông


“... Từ thế kỷ 19 thì vùng Viễn Đông này đã được đặt dưới sự đô hộ của Sa Hoàng rồi, đế quốc Nga đã vươn ra đến Thái Bình Dương, giáp với vùng Mãn Châu Lý, Trung Quốc, Hàn Quốc (cứ tạm coi Korea là Hàn Quốc nhé!). Nước Nhật lúc đó mạnh lên nhanh chóng, và Hàn Quốc thì bị mấy năm mất mùa đói kém khủng khiếp, nhất là đợt 1860, thế là dân bắt đầu chạy nạn từ Hàn Quốc qua Mãn Châu Lý rồi sang Nga, sau 1910 còn chạy cả giặc Nhật hung ác nữa (chạy sang tị nạn rồi, nếu quay về sẽ bị chém đầu!). Hàng trăm ngàn dân gốc Triều Tiên đã chạy loạn sang sinh sống không chỉ ở vùng Viễn Đông (với thủ phủ Vladivostok) mà còn chạy tới cả vùng gần Amur nữa (Khabarovsk). Bởi vùng đó thưa dân nên Sa Hoàng cũng không hạn chế gì nhiều việc “tỵ nạn” vì đói, vì dịch bệnh, thiếu đất hay bị đàn áp này, dân Triều cùng dân gốc Trung Quốc và nhiều sắc dân khác nữa sống khá hòa thuận ở một vùng rộng lớn này, nộp thuế cho Sa Hoàng, vẫn giữ được tiếng nói và thuần phong mỹ tục của mình, công lớn nhất của họ là trồng lúa, chứ xưa kia vùng này đâu có lúa gạo gì. Họ được nhập quốc tịch Nga, sau này là Liên Xô, cũng bởi vùng này ít dân nên CCCP muốn nâng cao sức mạnh phòng thủ tại đây (thời đầu thế kỷ 20 Anh, Pháp, Hà Lan, Nhật đều rất ráo riết hoạt động quân sự ở vùng này) – nhất là sau khi Hàn Quốc bị Nhật xâm chiếm. Có thể nói là dân Triều Tiên là sắc dân được “Nga hóa” dễ dàng nhất, sau này tổng số lên đến hơn nửa triệu người!
(Có thể kể thêm để mọi người biết sự khổ cực của người dân Hàn Quốc: dưới ách đô hộ của Nhật họ đã vượt biên, một số ở phía bắc có thể đi đường bộ, còn lại đa số trốn trong các hầm tàu để sang được tới cảng Vladivostok, sau đó các “thuyền nhân” này lên bờ xin tị nạn ở Nga, chấp nhận làm bất cứ công việc nặng nhọc nào để tồn tại được và mong ngóng ngày đoàn tụ với gia đình, người thân! Một số sống dưới ách của Nhật ở phần bắc đảo Sakhalin thì tìm cách trốn được sang phần phía nam do chính quyền Xô Viết nắm giữ...).

Cả một “hội đồng hương” đang sống yên lành như thế, đã có mấy thế hệ con cái được sinh ra trên đất Nga thì đến những năm trước của chiến tranh thế giới lần thứ hai, tình hình có vẻ căng thẳng, Đức ngày càng lộ rõ ý định phục thù, còn đằng đông này Nhật Bản càng xưng hùng xưng bá. Liên Xô coi giao tranh với Đức thì có thể tránh được, chứ với Nhật thì kiểu gì cũng sẽ đụng độ (hãy nhớ lại công trạng vô cùng to lướn của “Người tình báo vĩ đại” – trả lời mỗi câu hỏi: Nhật có đánh không? Thế thôi, nhưng là sau này...). Thế là trùm mật vụ KGB Beria ra lệnh đầu tiên là quản lý thật chặt tất cả người gốc Triều – Liên Xô một mặt muốn dựa vào dân Triều để chống Nhật, nhưng mặt khác trớ trêu thay cũng coi họ là dân gốc Nhật (bởi Nhật chiếm Hàn Quốc rồi còn đâu!) thế nên cũng lại sợ Nhật có nội ứng là dân Triều ở Nga! Thế rồi đến 9/1937 Stalin cho lệnh “di dời” toàn bộ số người gốc Triều từ Viễn Đông và Pre-Amur, kể cả từ đảo Sakhalin, và đúng theo truyền thống đã làm là “triệt để” của Stalin, 128 chuyến tàu hỏa đầy nhóc - họ được chuyển đến vùng Trung Á sống, tất cả hơn 170 nghìn người! Và chuyển đi rất xa (để không còn liên quan gì đến nơi “chôn rau cắt rốn” nữa!): đa số ở lại Uzbekistan (thủ phủ Tashkent) và một phần rơi rớt ở Kazakhstan – từ đó mấy nước cộng hòa này biết trồng lúa nước, còn ở Viễn Đông thì nghề lúa nước thất truyền luôn. Đi bằng tàu hỏa, hơn chục ngàn km, dễ hiểu rằng họ không có đường quay trở lại, được phép mang theo tài sản đi! Nhưng trước khi Liên Xô chính thức giao tranh với Nhật năm 1945 Beria ký thêm một lệnh nữa, coi tất cả số người gốc Triều đó chính thức là bị đi đầy! Tức là khi có chiến tranh thì họ không được ra trận (trong cái rủi cũng có điều may mắn đó chứ!) còn trong thời bình thì không được làm an ninh, cũng như tuy không có quy định nào nhưng người gốc Triều khó mà được làm “thủ trưởng” ở mọi ngành nghề, mặc dù họ chính thức được “tha” vào giữа những năm 50, cũng nhờ vào Khrushev. Những người gốc Hàn này tự gọi mình bằng một cái tên vừa đầy tự trọng nhưng vẫn đượm buồn: “Kore Saram”...”.


-"di dân" - một cung đường vĩ đại và đau thương!

Còn đoạn lịch sử sau đó thì chúng tôi cũng không khó mà đoán ra: bố mẹ của chú “Nga gốc Triều” này cũng sinh ra ở Tashkent, ở nơi cực nóng ấy họ hàng người ta vẫn cố trồng lúa, nuôi heo – chăm chỉ thì khó ai bằng họ được, và vẫn duy trì những món ăn, tập tục của dân Hàn Quốc, thế nhưng đến đời anh em chú tây này là không còn biết mấy tiếng Hàn nữa! Rồi đến những năm “perestroika” người gốc Triều bắt đầu đi khắp nơi kiếm cách làm ăn. Có lẽ nhiều người Việt ở Moscow những năm 87-90 vẫn nhớ đến sự xuất hiện của một quán ăn Triều Tiên với đội ngũ toàn người Triều đầu tiên với món ăn đặc trưng là mì lạnh “Kuksu” cũng là tên quán luôn, ở vùng Tây Nam của thủ đô. Có cơm, kimchi, thịt nướng - nói chung là một quán đặc Triều Tiên, nhưng thời đó là hiện tượng lạ, tuy đắt và khá xa trung tâm nhưng là nơi người Việt có tiền hay tụ tập, cũng như các quán Hà Nội, Cửu Long, Pekin... Liên Xô tan vỡ, lượng người Triều Tiên lên làm ăn ở thủ đô càng đông lên, dân Việt bắt đầu quen với các họ Pak, họ Le, họ Kim... và ở trong chợ Vòm cũng có một quán ăn Triều bán đúng món mỳ lạnh tryền thống ấy. Người Triều gốc Nga nổi tiếng nhất mà dân ta biết có lẽ vẫn là Viktor Tsoi – ca sỹ yểu mệnh đã rất nổi và mất sớm năm 1990.

-trẻ em gốc Triều tại nơi ở mới - Tashkent


Sau 1990 thì có phong trào “về quê” – Uzbekistan thành ra nước khác mất rồi, thế nên dân gốc Triều ào ạt trở về Nga, mà còn biết đi đâu nữa ngoài vài thành phố lớn ra thì về quê cũ là hợp lý nhất thôi, như nhà chú “Nga Triều” này thì ông bà, con cái, cháu chắt về hết lại “quê” – chính là vùng Viễn Đông. Phải nói lúc đầu họ cũng rất vất vả, vì đa số có được sinh ra ở đấy đâu, mọi thứ đều xa lạ, bắt đầu lại từ đầu. Nhưng dân gốc Triều cũng có nhiều thuận lợi, đầu tiên là họ vô cùng chăm chỉ và chả nề hà bất cứ việc gì, thứ hai là họ trông thì châu Á thôi chứ ngôn ngữ, giáo dục... đều chả khác gì người Nga cả. Và điều nữa mà ngay đến người Nga cũng khó mà có được, đó là tính họ hàng, cộng đồng rất cao, có lẽ điều này ngay người Trung Quốc hay Nhật cũng không thể so với dân Triều được! Và như gia đình cô Triều lấy ông em Việt đồng hương này thì cũng như vài chục ngàn người gốc Triều khác, họ dần dần kéo nhau từ Tashkent về Viễn Đông (Nga), lại một hành trình ngược bằng tàu hỏa hơn chục nghìn km. Và họ khá nhanh chóng ổn định được cuộc sống, hòa nhập rất tốt vào đời sống kinh tế giáo dục của Viễn Đông, rồi bắt đầu tìm hiểu về tổ tiên, dân tộc... nhưng chuyện đó sẽ kể sau.

Mùa đông, nhìn đất trời trắng xóa, xa lộ chạy giữa vùng rừng (thưa thớt thôi không nhiều cây lắm đâu) mới thấy sao mà Trung Quốc thèm khát vùng đất này đến thế. Ở đây 5% dân sống trên vùng đất có diện tích 36% của cả nước Nga (tức là còn to hơn Trung Quốc!). Đất tuy ít được canh tác như thế nhưng phía bên kia biên giới là bắc Trung Quốc - còn toàn núi non hiểm trở, chả trồng cấy được cái gì, ngay đến trồng rừng còn khó! Chứng tỏ ngày xưa Sa Hoàng cũng khéo chọn đất mà chiếm, còn Trung Quốc thì hậm hực lắm, đến ngày nay vẫn bảo cả vùng đất ấy cho tới Sibery cũng đất tổ tiên Trung Quốc cả, sẽ có ngày lấy lại – Vladivostok thì người Tàu gọi là Hải Sang Uây – quả là người Tàu ở khắp nơi, xưa cũng nhiều và nay càng lắm! Nga có đối sách với Tàu khá quyết liệt: không cho lấy vợ lấy chồng (!?), chỉ cấp visa 3 tháng thôi thế nhưng quả là khó chống, hết 3 tháng người Tàu ngồi xe bus về nước, qua biên giới lại quay sang, còn nền kinh tế cả vùng biên mậu và hơn nữa phụ thuộc vào hàng Trung Quốc lâu rồi, đúng là xâm lược bằng kinh tế là khó đỡ nhất!

Cứ nhìn cách Nga “đối xử” với các nước thì biết quan hệ ngoại giao định hướng thế nào ở vùng Viễn Đông này! Nhật thì khỏi nói rồi, không trả cho nó cái quần đảo Kuril nên một yên chúng cũng quyết không đầu tư vào Nga, vào Viễn Đông, mặc dù dân Nga mua về bạt ngàn ô tô ay lái nghịch và tàu thuyền, ca nô... từ Nhật. Với Hàn Quốc thì thông thương từ lâu, hàng tiêu dùng đổ về Nga nhiều lắm, còn than, sắt thép của Nga thì lại tuồn qua cửa ấy đi khắp nơi, nhưng Nam Hàn cũng “giữ miếng” lắm, chả đầu tư gì mấy đâu, ngoài cái khách sạn “Huyndai” to nhất nằm giữa thủ phủ Vladivostok mà dân Nga đọc đúng giọng Triều là “Hên Đê”. Cũng phải thôi, buôn bán thì được, chứ đầu tư hay sản xuất họ tội gì không sang những xứ đông dân lao động rẻ lại ổn định và thời tiết thuận lợi như Việt Nam ta! Chỉ có dòng khách du lịch sang Viễn Đông, cũng đâu có nhiều, chả bằng một góc khách Trung Quốc... Việt Nam ta thì khỏi nói rồi, chính phủ hai nước kêu gọi đầu tư sản xuất ở đây mãi có thấy gì đâu (đấy là sau chục năm sẽ có TH Milk xuất hiện, hồi sau sẽ rõ). Riêng quan hệ với Bắc Triều Tiên của Nga tại Viễn Đông thì rất đặc biệt mà ai ở đó cũng thấy ngay. Từ trước tới nay Nga tạo điều kiện cho công nhân xây dựng của họ sang làm việc, những công đoạn nặng nhọc nhất là họ đảm đương như làm đường và ốp mặt ngoài của các tòa nhà cao tầng. Họ như những chiếc bóng, làm việc lặng lẽ, giấy tờ bao giờ cũng có đầy đủ (và có chỉ huy quản hết), ăn uống kham khổ vô cùng, tiền thì không bao giờ được nhận vào tay, chả biết người nhà có nhận được chút nào không. Lúc đó Viễn Đông đang chuẩn bị APEC, Nga đổ tiền làm hạ tầng vô tội vạ, cứ công trình nào thuê được công nhân Bắc Triều Tiên là yên tâm lớn. Không hề có vụ trộm cướp hay chạy trốn nào... Họ cũng tránh giao tiếp với người bản xứ nhất là gốc Triều.

Vladivostok theo đường chim bay cách miền Bắc Triều Tiên chưa tới 200 km, thỉnh thoảng ở trong thành phố lại nghe cái “ầm” rồi cửa kính rung rinh, dân Nga kháo nhau “lại bọn Bắc Hàn thử vũ khí đấy!” – có lẽ đúng, chả biết vũ khí gì mà ghê thế. Dọc đường chúng tôi đi thi thoảng mới có một trạm xăng hay cái quán ăn, làng xóm ở xa, đường dài hun hút... lâu lâu lại vượt chiếc xe bus chở người du lịch (là một hình thức buôn bán biên mậu, mỗi người được mang về 35kg) và có cả du khách Nam Hàn. Chú tây anh vợ bảo chúng tôi có muốn “gửi hồn vào đất” thì cứ vô tư, nhưng mấy xe kia không dám đâu, cả vùng Viễn Đông này theo luật đâu cũng là đặc khu quân sự trừ vài thành phố lớn, xe dừng lại là có thể bị túm vì tội “không đăng ký hộ khẩu” ngay đấy, dù chỉ để đi đái! Cái này tác động đến cả người Nga từ vùng khác tới, chứ không chỉ liên quan đến khách nước ngoài đâu! Ví dụ một người Nga ở Moscow đến đây, đi đường cao tốc thì không sao, chứ dừng lại tạt ngang ngửa hái nấm thì có thể bị tạm giữ vì tội vi phạm an ninh biên giới! (Chúng tôi biết là “tây lông” nó dọa thôi, nhưng sau này chính mình bị đúng một vụ như thế mà lại ngay gần thành phố Bolshoi Kamen mới ‘đau” chứ - giữa hai cảng chính Vladivostok và Nakhodka là một thành phố vẫn chưa được bỏ cái mác “quân sự” đi, mà đường xa lộ bắt buộc phải đi qua đó, chúng tôi đi hàng trăm lần rồi mới biết là nếu cảnh sát thích “túm” thì cứ việc túm là đúng luật thôi...). Điểm đến là vùng nông thôn Slavyanka, gần sát biển, có rừng có núi, đường bộ đường sắt đường thủy, biên giới cảng biển... đủ cả, chính là “quê” của gia đình dòng họ người Triều vợ ông em Việt Nam này sinh sống trước khi “đi đày” năm 1937, sau này họ lại quay về đúng chỗ cũ để khởi nghiệp đã, rồi đi đâu thì đi. Đó là vùng khá thuận lợi, có rừng, có biển, thông thương với Trung Quốc tốt. Mùa đông các gia đình Nga ở vùng lục địa như Khabarovsk, Amur... hay ra biển nghỉ lắm, họ ở từ 2 đến 4 tuần, thuê nhà trọ hay thậm chí sống trong lều cũng được – thế nên người gốc Triều làm “dịch vụ” ngay, đây là dịch vụ du lịch: chỗ ăn ở, nấu nướng, tổ chức câu cá, đi săn..., họ nhanh nhẹn và chịu khó, lại xây những nhà nghỉ nho nhỏ cho vài gia đình khách thuê được, thế là lời chán, khách mùa đông còn đông hơn mùa hè!