NGƯỜI VIỄN ĐÔNG

Nơi chia sẻ và lưu giữ các bài viết của Nam Nguyen

ĐẶNG THÁI SƠN – CON CƯNG HAY CON GHẺ


 

Lời nói đầu: Trên mạng đang lan truyền khá nhanh một bài viết về nhạc sỹ Đặng Thái Sơn, có một số thông tin dường như khá bổ ích cho độc giả, tuy vậy sai lệch rất nhiều điều, đáng tiếc tôi không biết bài gốc cho nên ai quan tâm có thể xem tạm theo link người bạn đưa dưới đây:

 https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10213088859095229&set=a.10205015601348831

Chỉ dùng từ ngữ biểu cảm khác đi, đưa thông tin không đủ một chút, bình luận lạc đề một chút... thì người đọc sẽ có cảm giác như nghệ sỹ Đặng Thái Sơn bị “đì sói trán”, bị cướp công, bị đối xử không ra gì... Sự thật thì hoàn toàn ngược lại, tác giả biết quá ít và lại cố tình bôi bác để những người không biết dễ bị cuốn theo lối hành văn ấy! Tôi dám khẳng định ở miền Bắc và sau này khi đất nước thống nhất không một nghệ sỹ nào được nâng niu như anh Sơn! Hãy nghĩ kỹ mà xem!

 



Phải nói rằng anh Sơn sinh ra trong một gia đình rất danh giá! Mẹ anh là bà Thái Thị Liên, là pianist nổi tiếng nhất miền Bắc thời trước, là vợ của ông Trần Ngọc Danh – em trai Tổng bí thư đầu tiên Trần Phú và là đại sứ không tên của miền Bắc tại Paris những năm 1945 trở về sau. Bà lại từng sống và tu nghiệp ở Praha, Paris, là người năm 1946 đại diện cho người Việt chơi đàn cho bác Hồ và quan khách nghe tại Paris. Ông bố Đặng Đình Hưng vốn mê nhạc và lấy bà Liên sau này, sinh hạ được con trai đặt tên Đặng Thái Sơn. Tất nhiên ai cũng biết việc ông Hưng là một trong các nạn nhân của phong trào Nhân Văn Giai Phẩm, chuyện đó là một phần của lịch sử, tác hại ra sao quá biết rồi, nhưng ta đang nói về cuộc đời của Sơn, thì những thông tin kiểu “bà Thái Thị Liên bị sức ép, phải chia tay...” hay  “...phải ra ở riêng, dạy nhạc kiếm sống; chấp nhận, chịu đựng một cuộc đời cực nhọc vất vả”  là nhảm hết sức. Xin nói lại cho các bạn trẻ dễ hiểu, hồi những năm 6X-7X mà nhà nào ở Hà Nội có đàn dương cầm để chơi, để học thì quá hiếm hoi, chắc là ít hơn số người đi xe Maybach hay Bentley bây giờ! Nên bảo họ “chịu đựng cuộc đời cực nhọc vất vả” thì những người như bản thân tôi đây quá tủi thân, rất thèm học đàn dương cầm nhưng khi bố dẫn đến ra mắt ông bạn là “cụ Thương” (Nguyễn Văn Thương, giám đốc Nhạc viện Hà Nội bấy giờ) thì “cụ” khuyên học violin cho nó đỡ tốn! Mà cũng đã gọi là nhà tạm có điều kiện rồi, cái thời chiến tranh đói khổ nó như vậy đấy…

 

Miền Bắc từ trước vẫn luôn chú trọng gửi một số nhạc sỹ sang các nước xã nghĩa anh em để học nhạc cổ điển, sau có cử đi học cả balet, nhiều nhất là đi Liên Xô, Đông Đức, Bun, Tiệp, rồi Triều Tiên – hay một cái là hầu như không có đi Trung Quốc học, mặc dù hai nước vẫn giao lưu đều đặn về văn hóa. Kinh tế èo uột thì chỉ có khả năng cử sang hc đại học và thực tập thôi - cuối những năm 70 mới có chuyện cử học sinh hệ trung cấp (trẻ hơn nhiều) đi sang Liên Xô học tiếp, rồi mới thi lên hệ đại học tại nước bạn. Người được đi học luôn do chuyên gia nước bạn sang chọn, thế cho nên phải nói là ra đi đều từ mái trường Nhạc viện Hà Nội là chính, sau này có đi từ trường nhạc tại Huế và Hồ Chí Minh. Thế nên đã được “đi tây” học nhạc thì đều là phần tử xuất sắc so với bạn bè trong nước rồi! Việc “lý lịch” luôn là vấn đề khá nặng nề, học kém thì không “đi tây” được đâu nhưng học giỏi thì chả chắc đã được đi, đơn cử như trường hợp nhạc sỹ Phú Quang, học giỏi lại thèm đi Liên Xô học lắm mà vì lý lịch mà trượt lên trượt xuống (thế cũng may, chúng ta mới có một nhạc sỹ chuyên sáng tác về Hà Nội hay và day dứt như ngày nay)! Hay trong Nam có Hồ Thị Thể Vân rất giỏi piano, nhưng cũng chả được cho sang nước ngoài học tiếp (sau này chị định cư ở Canada giống như anh Sơn và cộng đồng bên đó còn biết đến chị Vân nhiều hơn thì phải...). Nhìn dưới góc độ đó thì phải hiểu là ngoài chuyện Đặng Thái Sơn là một học sinh khoa piano rất tài năng (và ông thầy Nga Isaac Katz trong trường thì lạ gì anh đâu, chứ làm gì có chuyện thầy lang thang trên phố rồi ngẫu nhiên nghe thấy tiếng đàn… như trong  phim Hàn Quốc. Việc ông xin dạy anh mặc dù chưa học năm cuối thì có, việc phía Nga tác động để cho anh sang Liên Xô học thì có, nhưng phải nói là trường và Bộ Văn hóa vẫn còn ưu ái mẹ và dòng họ anh lắm mới cho anh đi tây” đấy! Tất nhiên điều kiện tiên quyết là tài năng – anh Sơn khi đó đã giỏi hơn các bạn cùng trang lứa một cái đầu, và ai chứ các thầy cô trong khoa piano biết thừa là Việt Nam không có thầy cô giáo đủ trình độ để tiếp tục dạy Sơn đâu!.

 

Nhạc viện quốc gia Matxcơva mang tên Tchaikovsky là cái nôi âm nhạc hàng đầu của CCCP và uy tín cao nhất trong cả khối XHCN, thế nên việc anh Sơn được học ở đấy là quá “sướng” rồi – trước anh người Việt chỉ có ch Tôn Nữ Nguyệt Minh là người từng được bằng khen tại chính cuộc thi quốc tế Tchaikovsky nên mới được nhận vào học chính quy đại học khoa piano ở đây (và sau anh Sơn chỉ có những tài năng ở nhà từng được coi như xuất sắc lắm so với bạn cùng trang lứa như La Thương, Đinh Minh Cường, Bích Trà mà thôi)! Việc tác giả bài bôi bác kia coi chuyện 60 rúp/tháng là ít ỏi và Sơn cũng như sinh viên phải đi làm thêm để sống chứng tỏ không hề biết gì – với 60 rúp sau nâng lên 70 rúp (hay 20 đô) ở Nga những năm 70 có thể sống khá đàng hoàng, khi mà tất cả chi phí ở và học hành được bao cấp, còn sinh viên ở đâu chả thiếu tiền?! Tôi đã đến tận nơi tham quan ký túc xá nơi anh Sơn từng học – dưới tầng hầm của tòa nhà nằm giữa trung tâm thủ đô này là một dãy phòng tập, và trong mỗi phòng đều có một cây đàn Steinway cho sinh viên (khoa nào cũng được) vào tập đàn! Chả hiểu lúc ấy ở Hà Nội có hơn 2 chiếc đàn hãng này không nhỉ?

 

Năng khiếu thiên bẩm của Sơn sang đúng nơi có những người thầy, người bạn giỏi thì phát triển nhanh lắm, tất nhiên anh phải cố gắng tột bậc và có nhiều thứ đã học được từ nhà phải thay đổi toàn bộ! Chẳng hạn như thói quen ở nhà, người chơi piano phải giữ gìn nâng niu đôi tay như nâng trứng, có nhà chồng đánh đàn thì vợ phải bê xe đạp, xách nước… cho – sang kia anh Sơn mới biết ngược lại hoàn toàn, pianist phải luyện đôi tay cho thật khỏe! Không phải một thầy Natanson không thôi, mà còn ông thầy Dmitry Bashkirov dạy anh nữa.

 


Sơn và Ivo chờ kết quả thi


Câu chuyện anh Sơn đi thi năm 1980 cực “hay”, mà tác giả bài bôi bác kia chỉ nghe hơi nồi chõ nên bỏ đi những phần hay và quan trọng nhất! Đầu tiên nói về cuộc thi piano mang tên Chopin ở Warsaw (Ba Lan), đây là cuộc thi piano uy tín bậc nhất đối với khối XHCN (và cũng rất uy tín so với thế giới) – nơi chỉ chơi các tác phẩm của nhạc sỹ Ba Lan thiên tài Chopin. Nhưng nó 5 năm mới tổ chức một lần, thế nên khi các thầy giáo Nga thấy Sơn giỏi nên muốn anh tham gia kỳ thi thứ 10 tổ chức năm 1980, lúc đó Sơn còn chưa học xong (nhưng việc sinh viên nhạc chưa xong đại học đã đi thi quốc tế là việc rất bình thường đấy!). Quả là anh Sơn không đi thi dưới cờ Việt Nam, nhưng cái “quy trình” nó như sau: Thí sinh tương lai liên hệ với Ban tổ chức cuộc thi (hoặc được các nhạc sỹ danh tiếng giới thiệu) – Ban tổ chức gửi thư mời – Thí sinh tự lo giấy tờ đi thi (hộ chiếu, visa) – tự lo chi phí mà đi, mà thi!  Rất nhiều sinh viên Việt Nam muốn tham gia các cuộc thi quốc tế phải trải qua khâu “hộ chiếu – visa” này khá vất vả - phải xin về Bộ Văn hóa và được sự đồng ý từ nhà Đại sứ quán VN bên Liên Xô mới cho phép đi làm các thủ tục tiếp theo! Xin nhớ hồi đó người Việt ta bay về VN còn phải xin giấy thông hành, nói gì đến chuyện đi nước khác! Và Sơn có lẽ “vướng” đúng khâu này: nếu anh xin về Bộ Văn hóa ở nhà (xin cũng nhiêu khê lắm đấy!) thì ai dám quyết định cho anh “xuất ngoại” lần nữa, sang Ba Lan thôi, có được cũng lâu lắm!? Anh được phía Liên Xô cho tham gia đội tuyển là rất ưu ái đấy, nhưng cũng không phải là ngoại lệ duy nhất đâu! Trước khi đoàn Liên Xô lên đường họ có tổ chức một buổi đánh biểu diễn cho tất cả các thí sinh, và buổi đó Sơn chơi xuất sắc hơn cả, có lẽ anh đặc biệt hợp với nhạc của Chopin!?


 

Martha Argerich 



Chuyện Sơn đi tàu hỏa sang Warsaw hay chuyện ít tiền viết vậy là rất vớ vẩn, ai biết địa lý một chút cũng hiểu nằm ngủ một đêm từ Moscow đã tới Warsaw, còn chi phí các thí sinh tự lo thì kêu ca cái gì ở đây? Chuyện hay hơn là tuy Sơn rất xuất sắc và xứng đáng được giải nhất, nhưng cuộc thi năm đó cho thế giới thêm một tài năng piano nữa, đó là Ivo Porogelich (người Nam Tư – sau này chia tách ra thì về với quốc gia Croatia). Ivo cùng tuổi với anh Sơn, và được sang Liên Xô học đàn từ trung cấp khi 12 tuổi với thầy Timakhin, sau đó lên học cùng trường Tchaikovsky với Sơn cùng cô giáo Gornostaeva và thầy Malinin. Trước Sơn anh Ivo đã được mấy giải quốc tế rồi. Tại Warsaw anh chàng này chơi vô cùng tài tử, và tuy bị loại (chắc là vô lý, vì trong âm nhạc cũng nhiều bè cánh lắm!) từ vòng 3 chứ không được vào chung kết, nhưng điều người ta nhớ mãi đến tận bây giờ là việc ủy viên ban giám khảo nữ danh cầm người Arhentina Martha Argerich – người đoạt giải Chopin năm 1965 - bỏ hội đồng giám khảo để phản đối khi đối xử bất công với “thiên tài” này! (Và sau đó bà đem lòng yêu anh ta…)

https://www.youtube.com/watch?v=8DD--i4KYIA

(Ai có thì giờ thì có thể xem kỹ hơn tại đây: https://www.youtube.com/watch?v=aAFb9YkjK0g )

 

Năm đó Liên Xô thắng lớn: 3 người được giải đều của “đội Liên Xô” : vàng Đặng Thái Sơn, bạc Tatyana Shebanova (Nga), đồng Arutyun Papazyan (Armeni - CCCP ) – 3 sinh viên của 3 dân tộc khác nhau nhưng học cùng một trường nhạc, chưa kể Ivo:

https://www.youtube.com/watch?v=pNa-QP7Hl1Q

 



Sơn thắng xứng đáng so với các thí sinh còn lại, và anh là người châu Á đầu tiên đoạt giải thưởng danh giá này. Khỏi nói là khi đó thông tin văn hóa còn rất chậm chạp, và đến khi anh được giải rồi thì “ở nhà” cả nước mới biết chuyện. Sơn đem vinh dự về cho Nhạc viện Tchaicovsky, nhưng anh vẫn phải học tiếp để tốt nghiệp, vì ở trường ấy sinh viên đang học đã được giải quốc tế “đông như quân Nguyên”! Sơn đem vinh dự về cho Việt Nam, đúng vậy, và chính quyền, báo chí cũng như người hâm mộ tung hô anh hết lời cũng phải thôi, mc dù ai cũng hiểu không có Liên Xô và mái trường với những người thầy Xô Viết thì chả có Đặng Thái Sơn của năm 1980 ấy!

https://www.youtube.com/watch?v=Y_BqrkjDOnU

 

Quay trở lại bài viết ban đầu, tác giả muốn diễn tả như chính quyền hay ai đó muốn cướp công ĐT Sơn, lợi dụng anh, xử tệ đối với anh làm anh phải tha phương cầu thực nơi xứ người…! Tôi tìm mãi vẫn chưa thấy một nhân vật nào trong giới nghệ sỹ nước ta mà được nhà nước ưu ái như đối với Sơn(các bạn thử tìm hộ xem có ai không – hay ngay cả Ngô Bảo Châu dù là ngành toán cũng không được ưu ái đến thế đâu!). Anh được biểu diễn báo cáo tại Nhà hát Lớn trước bá quan văn võ 10 buổi liền – hiển nhiên rồi, chứ còn sao nữa? Anh được nhà nước tặng căn hộ lắp ghép ở Giảng Võ – điều mà các anh chị đị trước được giải hay bằng khen như Tôn Nữ Nguyệt Minh hay Bùi Công Thành làm gì có được, và giá trị của nó hồi ấy cũng lớn lắm, chả kém gì căn hộ Vincom của Châu sau này đâu! Anh được phong Nghệ sỹ Nhân dân từ 1984, trong khi đó ông Bashkirov thầy giáo của anh đến 1990 mới được phong danh hiệu nghệ sỹ nhân dân CCCP! Thêm nữa, anh được lấy vợ người nước ngoài (Nhật), được sang đó định cư, các bạn có hiểu sự ưu ái của những năm tháng khó khăn ấy phải lớn đến thế nào không? Sống ở Nhật, rồi sang Canada, công việc chính của anh là dạy học, mặc dù anh đã đi biểu diễn khắp các phòng hòa nhạc nổi tiếng nhất thế giới, người ta đặc biết đánh giá cao cách anh trình diễn nhạc Chopin. Gia đình của anh vẫn rất được chế độ ưu ái, chị anh là bà Trần Thu Hà cũng là nghệ sỹ piano (làm luận án phó tiến sỹ cũng ở Tchaicovsky) sau trở thành Giám đốc Nhạc viện Hà Nội.  Mới đây các học trò cùng con cháu đã tổ chức cho bà Thái Thị Liên ngày sinh nhật thứ 100, và bà vẫn chơi đàn trên sân khấu!!! Còn việc vì sao anh Sơn không ở Việt Nam dài lâu thì chúng ta có lẽ nên tự trách mình – ở nhà liệu có đến 5000 người sẵn sàng thưởng thức nghe anh chơi nhạc cổ điển không? Làm sao anh giữ được vị thế thuộc về danh sách các nghệ sỹ piano hạng nhất thế giới nếu không được sống trong một môi trường thấm đẫm âm nhạc hàn lâm? Theo tôi anh Sơn rất xứng đáng với cái cách mà chính quyền ưu ái anh, anh không những là “người được Chopin chọn” mà còn được chính quyền chọn để làm gương mặt tiêu biểu cho văn nghệ sỹ nước nhà! Bởi thế tuy ở xa anh vẫn hướng về quê hương, có nhiều hoạt động thiết thực để góp phần cải tiến nền âm nhạc hàn lâm trong nước. Nhưng khó thật, khi dù kinh tế ngày nay đã khá lên rất nhiều so với những năm 70 khốn khổ, nhưng cái giải thưởng quốc tế khá vẻ vang 40 năm trước của anh Sơn không hề tăng được sự yêu mến và coi trọng nhạc cổ điển trong dân ta lên, mà có vẻ như ngược lại…  

 

Bonus: theo tôi, so với các nghệ sỹ piano Việt Nam hiện nay thì Đặng Thái Sơn vẫn hơn hẳn một cái đầu. Điều đó có thể cảm nhận được sau từng buổi diễn mỗi lần anh về nước. Anh là pianist hạng nhất nhưng không phải hàng đầu thế giới, anh không được gọi là “thiên tài” như Ivo Porogelich, mặc dù Ivo sau này cũng giảm không biểu diễn nhiều và không ra đĩa quá nhiều, dù anh này định cư ở Thụy Sĩ và chơi hay được rất nhiều tác giả cổ điển khác nhau, nhiều khi tương đối phá cách. Đã từ lâu khán giả khắp thế giới cũng như các nhà phê bình âm nhạc cổ điển tranh cãi bất phân thắng bại, rằng những nhạc sỹ học hành vô cùng bài bản như Sơn và Ivo chơi nhạc hay hơn, hay những “thần đồng” từ nhỏ đã nổi tiếng, được học với thầy giỏi nhưng không bao giờ học nhạc viện, chẳng bao giờ tham gia các cuộc thi quốc tế, như Evgeny Kissin (Nga-Israel) chơi hay hơn. Nếu nhiều người quan tâm tôi sẽ thử phân tích vấn đề này.

 

http://www.dangthaison.net/

https://ivopogorelich.com/

https://www.kissin.org/

Đây là 3 trang chính thức của 3 nghệ sỹ (Sơn, Pogorevich, Kissin). Hãy lựa chọn và cho ý kiến, cám ơn!

 



Ảnh: sưu tầm.



Xem và bình luận tại đây: https://www.facebook.com/namhhn/posts/3178826772179238?notif_id=1592787634388965 


  

 

 

 

Ý kiến không được cho phép